Theater maken terwijl je land een existentiële strijd voert

Met trots mogen we dit jaar het Oekraïense gezelschap Opera Aperta voor de derde keer op O. verwelkomen. De in Kyiv gevestigde groep bleef samen met de rest van het Oekraïense theaterveld ook tijdens de invasie van Rusland nieuwe voorstellingen maken, wat een golf van vernieuwend theater opleverde.

Sinds Rusland in februari 2022 Oekraïne binnenviel heeft de theaterscene van het land, ondanks de grimmige omstandigheden, op bewonderenswaardige wijze stand gehouden. Van bijna ieder gezelschap zijn er sleutelfiguren naar het front gestuurd, voorstellingen en repetities moeten regelmatig worden stilgelegd als het luchtalarm afgaat en de schuilkelders moeten worden opgezocht, maar desondanks worden er nog talloze nieuwe voorstellingen gemaakt waar het publiek in groten getale op afkomt.

Eén van die gezelschappen is het in Kyiv gebaseerde Opera Aperta, een experimentele operagroep geleid door componisten Roman Grygoriv en Illia Razumeiko. De twee werkten eerder al jaren samen onder de naam Nova Opera, waar ze o.a. verantwoordelijk waren voor een trap opera gebaseerd op Woyzeck, een opera met een vliegtuig als instrument op scène, en een ‘slaapopera’ die 24 uur duurde. Voor hun nieuwe gezelschap kregen ze een plek in een voormalige muziekschool in Kyiv, geleid door de Zwitsers-Poolse componist Konstanty Kazimierz Régamey (niet te verwarren met zijn zoon, de veel bekendere Konstanty Régamey), die net als zovele kunstenaars van zijn generatie werd geëxecuteerd tijdens de Stalinistische terreurjaren (1936-1938). In de Sovjetjaren werd het gebouw het hoofdkwartier van het componistengilde, en dat is het nog steeds.

Een van de belangrijkste voorstellingen van Opera Aperta was Chornobyldorf (2020), een ‘archeologische opera’ die in 2022 ook op O. te zien was. Razumeiko: ‘Toen we Chornobyldorf maakten, was de post-apocalyps nog een romantische notie, maar vlak daarna begon de full-scale invasion en kwam het plotseling heel dichtbij. Het leidde ertoe dat daar onze artistieke focus op kwam te liggen, en zo stuitten we op de vernietiging van de dam van het Kakhovka Reservoir door het Russische leger in juni 2023. Die gebeurtenis en de nasleep ervan brengen heel veel tegenstrijdigheden samen: het vernietigen van de dam is een oorlogsmisdaad, maar de constructie ervan in de jaren vijftig was een ecologische misdaad. Het opgedroogde gebied is nu een ‘kill zone’, waar Russische drones iedereen doodschieten die er rondloopt, maar het is ook een plek van regeneratie van de natuur. Die tegenstrijdigheden, en het samenkomen van de klimaatcrisis en de vernieting van Oekraïne, vormden de basis voor de voorstelling daarna: GAIA-21 (die in 2024 op het festival speelde).’

Gevraagd naar of hij zou weigeren nu op Europese festivals te spelen als daar ook Russische kunstenaars geprogrammeerd staan, geeft Razumeiko toe dat dat moeilijk is. ‘Als we in het buitenland spelen en we maken daar een probleem van, krijgen we vaak te horen ‘oh nee, maar deze Russische kunstenaars zijn niet voor de invasie, ze staan aan de goede kant.’ Maar tegen oorlog zijn is het minimale uitgangspunt. We hebben het keihard nodig dat juist Russen zich openlijk en ondubbelzinnig verzetten tegen het Poetin-regime, omdat het land alleen van binnenuit kan veranderen.‘En dan hebben wij het nog relatief goed getroffen met de steun uit het Westen. Niemand in Europa bekommert zich, toen of nu, om de Tsjetsjeense Oorlog, waar Rusland naar schatting 300.000 Tsjetsjenen de dood injoeg, of over de door Rusland gesteunde autocratie in Belarus. Het is noodzakelijk dat het Russische imperialisme als geheel wordt bekeken, en dat daarbij – zeker ook door Russen zelf – de hele koloniale geschiedenis wordt erkend.’

Op de vraag of het niet ook pijn doet om de Russische cultuur los te laten, gezien de verbondenheid van de twee culturen, mengt performer Marichka Shtyrbulova zich in de discussie. ‘Het zogenaamde ‘broederschap’ tussen onze volken is altijd al een dekmantel geweest om de Oekraïense cultuur te onderdrukken. We hebben geen keus gehad in het opgroeien met de Russische cultuur: die is aan ons opgelegd. Een uitspraak die enorm bij mij resoneerde was er een van schrijver en curator Sasha Dovzhyk: ‘Russian is my mother tongue and liberation means ripping it out of my throat.’’ Razumeiko beaamt dat: ‘Het is voor mij onmogelijk om te genieten van een cultuur die mij en al mijn naasten wil vernietigen.’

Dit artikel is een ingekorte versie van een reeks reisverslagen van auteur Marijn Lems, die eerder verschenen op de website Theaterkrant.nl

Marijn Lems geeft op dinsdag 26 mei om 19.30 uur een inleidende O. Artist Talk voorafgaand aan de voorstelling van Opera Aperta.