De aap en de filosoof

Door Flip Noorman

In de woonkamer van mijn ouderlijk huis hing een poster. Een grote foto van een chimpansee, in een pose die deed denken aan De Denker van Rodin. Het was de cover van het boek De aap en de filosoof van primatoloog Frans de Waal.

Mijn (inmiddels overleden) moeder was groot fan van De Waal. Misschien iets te groot fan naar mijn smaak destijds. Met drie puberende zoons in huis vond ik de vele vergelijkingen tussen ons gedrag en dat van rebellerende chimpansees nogal vermoeiend. “Ja mam, die aap lijkt diep na te denken. Maar dat is projectie. Rodins Denker ziet er ook waanzinnig filosofisch uit, en dat is gewoon een stuk steen.”

Toch plantte het een zaadje. Tijdens mijn studie filosofie las ik alles van De Waal, soms tot lichte wanhoop van mijn begeleider. We bestudeerden theorieën over het sociale contract: het idee dat mensen ooit besloten samen te leven (in tegenstelling tot dieren). Filosofen als Rousseau en Hobbes probeerden de menselijke natuurstaat te beschrijven. Maar iets eraan overtuigde me niet. Hun verhalen hadden één ding gemeen: ze waren niet gebaseerd op de feiten. Samenleven is namelijk helemaal niet zo onnatuurlijk.

Wat ik bij De Waal vond was een eenvoudig maar krachtig inzicht: niks menselijks is het dierenrijk vreemd. Hiërarchie, politiek, empathie, conflict, verzoening: onze naaste verwanten vertonen het allemaal.

Dat besef maakt het moeilijk om onverschillig te blijven tegenover de manier waarop we denkende, voelende, sociale dieren de dood injagen voor een biefstuk of opvolgmelk. Tegelijk bracht het me op het idee voor een programma genaamd Bonobo. Want als veel menselijks al bij dieren voorkomt, geldt misschien ook het omgekeerde: niks dierlijks is ons vreemd.

We kijken vaak naar dieren als symbool voor brute kracht, “beestachtig gedrag”. Maar, wat als we ons eens spiegelen aan een andere aap? De bonobo, beroemd om zijn vermogen conflicten te verzachten met samenwerking, spel en seks. Is dit niet dé tijd om een programma voor deze ‘make-love-not-war- aap te maken die toch ook ergens in onze genen zit verankerd.

Misschien is dat naïef. Misschien zelfs tegen deze oorlogszuchtige tijdgeest in. Maar iemand moet toch hoop houden dat liefde en compassie kunnen winnen.

Ik had het niet van mezelf gedacht… Maar… Laat mij dat dan maar proberen.

Kantine Walhalla, 23 t/m 25 mei